Kazakistan ile Özbekistan arasında bulunan Aral Gölü’nde onlarca yıldır devam eden su kaybı, bölgedeki çevresel etkilerini sürdürüyor. 1960’lı yıllarda yaklaşık 68 bin kilometrekarelik yüzölçümüyle Marmara Bölgesi kadar geniş bir alanı kaplayan gölün büyük bölümü bugün kurudu. Geriye kalan kurumuş taban ise yaklaşık 60 bin kilometrekarelik Aralkum Çölü’ne dönüştü.

Aral Gölü’nün küçülmesinin temel nedeni, Sovyetler Birliği döneminde gölü besleyen Amu Derya ve Sır Derya nehirlerinin sularının özellikle pamuk tarımı için sulama sistemlerine yönlendirilmesi oldu. Su kaynaklarının azalmasıyla göl küçüldü ve zamanla Kuzey ve Güney Aral olarak iki bölüme ayrıldı.

KURUYAN GÖL TABANI TOZ KAYNAĞINA DÖNÜŞTÜ

Aralkum’dan atmosfere taşınan yıllık toz miktarının 1980’li yıllarda yaklaşık 14,3 milyon ton olduğu, 2010’lu yıllarda ise 27,1 milyon tona yükseldiği belirlendi. Böylece bölgedeki toz emisyonu yaklaşık iki katına çıktı.

Kurumuş göl tabanından yükselen parçacıklar tuz ve minerallerin yanı sıra geçmişte kullanılan tarımsal gübre ve pestisitlerden kalan bazı maddeleri de taşıyabiliyor. Rüzgarlarla yüzlerce kilometre uzaklığa ulaşabilen bu parçacıklar, hava kalitesinin yanı sıra tarım alanları ve su kaynakları üzerinde de baskı oluşturuyor.

Gölün çekilmesi çevredeki ekonomik yaşamı da değiştirdi. Özbekistan’daki Moynak gibi eski liman kentlerinde balıkçılık büyük ölçüde sona ererken, kuruyan göl tabanından yükselen tozun bölgedeki sağlık sorunlarıyla bağlantısı araştırılıyor.

KUZEY ARAL’DA KISMİ TORPARLANMA 

Kazakistan sınırları içinde kalan Kuzey Aral Gölü’nde ise su yönetimi ve restorasyon çalışmalarıyla kısmi iyileşme sağlandı. Kok-Aral Barajı’nın tamamlanmasının ardından bölgedeki su seviyesi ve balıkçılık faaliyetlerinde toparlanma görüldü.

Kazakistan’ın verilerine göre Kuzey Aral’daki su hacmi 2025 yılında 27 milyar metreküpe yükseldi. Ülkede ayrıca barajın yükseltilerek su hacminin yaklaşık 34 milyar metreküpe çıkarılması hedefleniyor.

Güney Aral havzasında ise kuruma ve çölleşme süreci devam ediyor. Kuruyan göl tabanının oluşturduğu Aralkum Çölü, bölgedeki toz emisyonlarının önemli kaynaklarından biri olmayı sürdürüyor.