Anadolu’nun işgalden kurtarılmasının ardından Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün önderliğinde kurulan Türkiye Cumhuriyeti, 103 yıl önce bugün ilan edildi. Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinin en önemli dönüm noktalarından biri olan 29 Ekim 1923, devletin yönetim biçiminin resmen Cumhuriyet olarak belirlendiği tarih oldu.

Cumhuriyet’e giden yol, Atatürk’ün 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkmasıyla başlayan Millî Mücadele yıllarında şekillendi. Erzurum Kongresi sırasında zaferin ardından kurulacak yönetimin Cumhuriyet olacağını dile getiren Atatürk, bu düşüncesini dönemin şartları nedeniyle bir süre kamuoyuna açıklamadı.

23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisinin (TBMM) açılmasıyla millet egemenliğine dayanan yeni yönetimin temelleri atıldı. Millî Mücadele’nin zaferle sonuçlanması ve Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınmasıyla yeni devletin siyasi yapısı da şekillenmeye başladı.

Cumhuriyet’e giden yolda kritik adımlar

24 Temmuz 1923’te Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanması, Türkiye’nin bağımsızlığının uluslararası alanda tanınması açısından önemli bir dönüm noktası oldu. Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesiyle yeni devletin siyasi ve idari yapılanmasında bir başka önemli adım atıldı.

Ancak devletin yönetim biçiminin açıkça belirlenmesi ve devlet başkanlığı meselesinin çözüme kavuşturulması gerekiyordu. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyetinin istifası ve yeni hükümetin kurulamamasıyla ortaya çıkan siyasi bunalım, yönetim sisteminde değişikliği gündeme getirdi.

Bu gelişmelerin ardından Cumhuriyet’in ilanına yönelik hazırlıklar hız kazandı.

Çankaya Köşkü’nde alınan tarihi karar

28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, yakın çalışma arkadaşlarını Çankaya Köşkü’nde düzenlenen akşam yemeğinde bir araya getirdi. Toplantıya İsmet Paşa, Kazım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey’in de aralarında bulunduğu isimler katıldı.

Mustafa Kemal Paşa, yemek sırasında Cumhuriyet’in ertesi gün ilan edileceğini açıkladı. Atatürk’ün yıllar sonra Nutuk’ta aktardığı bu karar, Türkiye’nin yönetim tarihinde yeni bir dönemin başlangıcı oldu.

Atatürk, Nutuk’ta o akşamı şu sözlerle anlattı:

“Yemek sırasında ‘Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz’ dedim. Orada bulunan arkadaşlar, derhal düşünceme katıldılar.”

Yemeğin ardından Mustafa Kemal Paşa ve İsmet Paşa, 1921 Anayasası’nda değişiklik öngören kanun teklifini hazırladı. Böylece Çankaya Köşkü’nde açıklanan karar, ertesi gün TBMM’de görüşülecek anayasal düzenlemeye dönüştü.

Cumhuriyet saat 20.30’da ilan edildi

29 Ekim 1923’te TBMM, Cumhuriyet’in ilanı için toplandı. Anayasa Komisyonunca hazırlanan teklif Meclis gündemine alındı ve milletvekillerinin görüşüne sunuldu.

Görüşmelerin ardından 1921 Anayasası’nda değişiklik yapılarak “Türkiye Devleti’nin şekli hükümeti Cumhuriyet’tir.” hükmü kabul edildi. Saat 20.30’da yapılan oylamada, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının oyuyla Cumhuriyet ilan edildi.

Mecliste tarihi karar, “Yaşasın Cumhuriyet” sesleri ve alkışlarla karşılandı. Böylece millî egemenlik anlayışı, devletin yönetim biçiminde de resmiyet kazandı.

Cumhuriyet’in ilanının ardından cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi. Gizli oylamada 158 milletvekilinin tamamının oyunu alan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi.

Atatürk, Meclis kürsüsünden yaptığı konuşmayı “Türkiye Cumhuriyeti mesut, muvaffak ve muzaffer olacaktır.” sözleriyle tamamladı.

Yeni yönetim sisteminin belirlenmesiyle hükümetin kuruluş şekli de yeniden düzenlendi. İlk hükümeti kurmakla İsmet Paşa görevlendirilirken, Fethi Bey TBMM Başkanlığına seçildi.

29 Ekim nasıl millî bayram oldu?

Cumhuriyet’in ilanı, 29 Ekim gecesi ve ertesi gün vatandaşlar tarafından kutlandı. 26 Ekim 1924’te yayımlanan kararnameyle kutlamaların 101 pare top atışı ve çeşitli etkinliklerle yapılması kararlaştırıldı.

19 Nisan 1925’te kabul edilen kanunla 29 Ekim, 1925 yılından itibaren millî bayram olarak kutlanmaya başladı. Böylece Cumhuriyet’in ilan edildiği gün, Türkiye’nin ortak tarihinin ve millî egemenlik anlayışının simgelerinden biri hâline geldi.

Aradan geçen 103 yıla rağmen Mustafa Kemal Atatürk’ün 28 Ekim 1923 akşamı söylediği “Yarın Cumhuriyet ilan edeceğiz” sözü, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecini anlatan en önemli tarihî ifadelerden biri olmayı sürdürüyor.